Los celtas, parte 7.
A' Gidhlig, cnan an Eden.

Nuestro colaborador Guillermo Santana Mac Kinley, profesor de galico en la Liga Celta de Argentina, presenta un artculo en donde devela algunas caractersticas del idioma que ensea y cuenta algunos hitos de su extensa historia, en tres versiones: castellana, inglesa y galica, con lo cual Sitio al margen es la primer revista en Internet de Iberoamrica que presenta un texto en ese idioma.

Por Guillermo Santana Mac Kinley.

 
 

Is aithne do na h-uile gur cnan gl aosda a tha anns a' Ghidhlig. Ach am b' ise no am bu chuid eile de na cnanan erpach a 'gam bruidhinn anns an latha an-diugh, na cnan Gradh a' Bhobaill, 'se cuspair deasbaid a tha ann.

Bithidh duine sam bith a' aontachadh nach eil cothrom an cuspair a tha tiotal an airtigeil ghoirid seo a'cur an cill a thogail gun a bhith a' toirt cirichean ceudna dha na cnanan clasaiceach eile mar an Eabhra, a' Ghreigis no an Laideann.

'S math a dh'fhaoidte nach b'i Gidhlig cnan an Eden ach is cinnteach gur ise an t a chleachdadh iad an Tr Nan g nan seann Cheiltich agus gur h-i aon de na cnanan as aosda a tha fhathast 'ga bruidhinn anns an Roinn Erpa.

Lorgas a freumhan anns an t-seann Cheiltis a bha uaireiginn 'ga labhairt mar "lingua franca" (cnan saor) air feadh na Roinn Erpa Iar-Mheadhanach, bho'n Ghearmailt, an Fhraing, an Spinn agus na h-Eileanan Breatanach, far an robh na treubhan Cheilteach air a toirt leotha fhad 's a shibhladh iad bho'n Ear a' leantainn crsa srath an Danube. Tha cuid cnan-elaichean ag rdh gur h-e ainm ceilteach a tha ann a-seo agus tha a chiallachadh dlth ris an abairt "Donn Abhainn" anns a' Ghidhlig an latha an-diugh.

Cha b'ann gus an robh iad fo ionnsaidhean nam feachdan Rmanach a thisich cumhachd agus cultur nan Ceiltich a lghdachadh agus gabhadh iad ris an Laideann an ite a' Cheiltis mar chnan oifigeil. Mhair na dual chaintean ceilteach nan cnanan dthchail litheil aig na daoine cumanta eadhon gus na Linntean Meadhanach. Ach mean air mhean ghabh an Laidean lmh an uachdair anns an Roinn Erpa agus chan fhaighear an-diugh sgeul de'n t-seann Cheiltis ach aig bun-fhreumhan facail air choireiginn no ann an ainmean-ite. Tha na h-ainmean Gallatia anns na Balcans, Gallia no Gaul anns an Fhraing agus Galicia anns an Spinn nan teisteanas mu'n chrsa a ghabh na Gaidheil nuair a thinig iad an toiseach dhan Roinn Erpa iteiginn fada dochuimhnichte anns an Aisia Meanbh.

B'ann anns na h-Eileanan Breatannach far an do dh'fhs na cnanan Ceilteach, seach gu robh iad dealaichte bho thr mr na Roinn Erpa bha seo a' toirt fasgadh dha na daoine a bha a' cmhnaidh annta agus chumadh seo iad aineolach mu na tachartasan a bha a' dol taobh deas a' Chaolais Shasannaich. Fhuaireadh d shliochd difireach de'n Cheiltis ann am Breatann, a' mheur "P" agus a' mheur "Q". Tha a' cheud dhiubh sin air a riochdachadh an-diugh leis a' Chuimris, a' Chrnais agus a' Bhreatnais anns a' Bhreatainn Bhig, 'san Fhraing. Tha a' mheur "Q" air a riochdachadh le Gaelige, Gidhlig agus Gidhlig Mhannainneach, iad uile bho'n t-seann Goidelic.

Thing a' Ghidhlig a dh'Alba mu'n bhliadhna 500 A.D. nuair a rinig na h-Albannaich (na Scotti) Eirinn agus a stidhich iad iad-fhin air taobh an iar anns an roghachd ainmeil sin Dail Riata. Bha an Eaglais Cheilteach gu math cudthromach airson cleachdadh na Gidhlig a sgaoileadh air feadh na h-Alba an toiseach. Thug Calum Cille agus na misionairidhean eile Criosdaidheachd do na Cruithnich a bha nan daoine ceilteach de'n mheur "P" agus a bha a' cmhnaidh ann an Alba meadhanach agus gu tuath dhith. Mu'n bhliadhna 840 A.D. bha na Cruithnich agus na h-Albannaich air an aonachadh fo riaghladh Choinnich MhicAilpein agus beag air bheag sgaoil a' Ghidhlig a cumhachd air feadh tr mr na h-Albann gu tuath an Abhainn Fhoirthe. Ge b'e an coltas a bha air cnan nan Cruithnich, chaidh i s agus ghabh a' Ghidhlig a h-ite gu buileach. Tha aithris againn mun linn sin ann an obair Adhamhnn agus mhisionairidhean eile a bha sgrobhadh an Laideann. Chumadh na lmh-sgrobhainnean aca anns na manachainnean r iomadh linn ged a chaidh mran dhiubh air chall no air an losgadh nuair thug na Lochlannaich ionnsaigh dhaibh.

Mhair a' Ghidhlig na cnan aig Rghrean na h-Alba r nan linntean gus an d'thug Ban-righ Mairead, bean righ Calum a' Chinnmhir agus nighean do'n righ nan Anglaich, a' Bheurla Shasannach a-steach dhan chirt.

Thisich an nuair sin dealachadh a' fs eadar Crn na h-Albann agus luchd bruidhinn na Gidhlig. B'e Seumas IV an righ Albannach mu dheireadh aig an robh Gidhlig agus a bhruidhinn anns a' chnan sin dhan a phoball aige fhin. As didh sin, thisich a' Ghidhlig a lghdachadh fada, as eugmhais taic sam bith bho'n riaghltas. Dh'fhs i ann an Innse Gall r m Ceannard nan Eilean. Bha cirtean ann agus sgoiltean brdachd air feadh na roghachd sin agus b'iad seo nan ionadan far an robh ealantas is fiosrachadh na Gidhlig a cruthachadh cultur Siostam nam Fineachan Gaidhealach. Fhuair an saoghal sin buille bhis nuair a thuit Ceannard nan Eilean anns a' bhliadhna 1493. Bha tachartasan eile mar Achdan Idhe (1609) agus an cruadalas aniochdmhor a lean ruaig an Cil Lodair amaiste gus a' Ghidhlig a chur s gu buileach.

As didh bliadhnaichean de dhearmad agus eadhon fgarraichte leis an riaghltas agus leis an t-saoghal mhr, is iongantach gun deach aig a' chnan seo a mhairsinn be gu oir na 2000n. B'e as coireach gu robh na Gaidheil dleas dhan seann chultur aca agus airson cho prseil beartach 's a tha an cnan fhin. Bha am bun-stidh aice air a chur sos leis na daoine foghluimte 'san t-seann saoghal nan Ceiltich agus air a leasachadh anns na sgoiltean brdachd leis na MhicMhuirich agus bird eile mar MacMhaighistir Alasdair, Iain Lom agus iomadh fir eile r nan linntean.

Cha b'ann ach o chionn goirid anns an linn seo fhin nuair a thugadh ceumannan cudthromach airson oideachadh d chnanach a thairgsinn dhan luchd bruidhinn na Gidhlig. Bho chionn Cil Lodair cha robhas inbhe aithnichte air a thoirt dhan Ghidhlig anns na sgoiltean agus mar sin cha robh cothrom ionnsachadh a' danamh anns a' chnan. Bha e eadhon toirmisgte a bhi bruidhinn na Gidhlig aig na sgoiltean.

An-diugh tha milltean de dh'Albannaich agus daoine de shliochd Albannach anns an Albainn agus cuideachd thar a' chuain gu dchiallach ag ionnsachadh cnan an snnsearan. Agus tha an ireamh dhiubh a'sor fhs. Aig stairseach an 21mh linn tha Alba a' faighinn a-mach beartas a' chnain seo, cnan aosda ach aig an aon m lidir agus beothail, Cnan an Lemhann. Tha a' Ghidhlig air saoghal r an teicnelais a ruighinn, tha i air an Eadar-lon, air an ridio agus an TBh. Thathas crsaichean ln-aimsireach gan teagasg ann an Rianachd Gniomhachais agus Connaltradh. Leis a' Phrlamaid r air teachd air ais dhan Albainn am bliadhna, tha ln dhchas ann gum faigh a' Ghidhlig Inbhe Tarainte agus mar sin gu bi i a' faighinn an donaidh agus an taic air a bheil i airidh.

Ach aig ceann an rathaid is e an idh anns a' chnan a bhitheas aig na daoine, sean is g, anns an Albainn no an iteiginn san t-saoghal, a bhitheas ga sbhaladh no ga dteadh.

Ann an Argentina, le taic bho'n Dionnasg Ceilteach na h-Argentina, tha Gidhlig 'ga teagasg dhan fheadhainn aig a' bheil idh a bhi ionnsachadh a' chnain bidhich seo. Tha sinn a' cur filte dhan a h-uile duine, bhitheadh iad de shliochd Albannaich no nach eil. Ma bhios idh aig daoine sam bith air tuilleadh fhiosrachaidh fhaighinn cuir post-dealain gu: McKinlay@Satlink.com.ar 

Guma fada a bhitheas a' Ghidhlig be!!

 

 

Esta nota ha sido publicada slo en ingls en el diario Buenos Aires Herald. Sitio al margen reproduce esa nota en castellano, ingls y galico con la autorizacin y traduccin de su autor, Guillermo Santana Mac Kinley.

 


Nota en espaol

 


Nota en ingls

 

  < Aclaracin

 

Apellido y Nombre

Correo electrónico

Su opinión

 


En este espacio,
estimado lector,
vuelque sus
comentarios e
inquietudes.

Muchas gracias.